Murab ionann agus mórán saothar ollscoile eile, tá an ceann seo soléite inléite agus le meáchan sa bhuille.... Is é croí a argóna nach dtuigeann muid i gceart an dúshlán a chuir lucht na hathbeochanna rompu agus iad ag iarraidh an Ghaeilge a chur in athréim arís . "Paróisteach" agus "cúngaigeanta" a thugann sé ar go leor den phlé a dhéantar ar cheisteanna teanga. Caithfidh an díospóireacht a lonnú i bhfráma domhanda..... Dóchas a léiríonn McCloskey, mar sin féin, i gcás na Gaeilge. Is "bríomhar an marbhán" í.
Pól Ó Muirí, Irish Times - 14 Márta 2001

Leabhair spreagúil dúshlánach atá ann…
Lá - 7 Meitheamh 2000

Fiú muna dtugann muid cluas le héisteacht do JamesMcCloskey agus a achainí in Guthanna in Éag: An Mairfidh an Ghaeilge beo?, bímis buíoch de as traidisiúin an phaimfléid a athmhúscailt i saol na Gaeilge. Is cinnte gur deismire agus gur slachtmhaire an cruth atá ar leabhairín an ollaimh il- teangeolaíocht i gCalifornia ná a bhí ar Pháipéir Bhána agus Pháipéir Bhreaca Uí Chadhain, ach is ionann aidhm dóibh: athbheochan teanga agus spreagadh. Agus tá dearcadh leathanaigeanta (don chuid is mó) agus cúlbhrat domhanda ag Mac Bhloscaidh a thugann brí as an uair dá argóint sa leabhar dátheangach seo….An fhuascailt ar an tsáinn ina bhfuilimid: tuismitheoirí a bheith ag Gaeilgeoireachta lena bpáistí. Ach mar is léir ón chaint a rinne an tAire Ó Cuív I mBaile Ghib, an tseachtain seo a chuaigh thart féin, tá, i bhfoclaí an údair, an tsnaidhm sin scaoilte. Teanga shoiléite shaibhir atá ag Mac Bhloscaidh agus, bíodh an moladh is airde dá mb'fhéidir a thabhairt dó aige, is cinnte nach aistriúchán ar an Bhéarla atá sa leath Gaeilge den leabhar. Ach tá fabht mhór amháin ina argóint agus léirítear sin nuair a dhíríonn sé a aird ar chúrsaí polaitiúla in Éirinn: meancóg i gcónaí ag an lucht acadúil rialacha na ranganna agus na leabhar a aistriú go dtí saol na ndaoine. "Má bhreathnaítear ar an iarracht chaomhnaithe ar an dóigh seo, is iarracht frithnáisiúnach go bunúsach í. Má tá muid le tabhairt fúithi, ní mór a aithint ar dtús gurb é an náisiúnachas an namhaid is seirbhe agus is contúirtí ar bith dá raibh riamh ag teangacha 'neamhfhorleathana'." Muidne, atá ag labhairt na Gaeilge go stadach as siocair an náisiúnachais gan a bheith cloíte ó thuaidh, tuigimid an difir idir naisiúnachas an choilínigh agus náisiúnachas na cosmhuintire. Ach ná ligimis dó sin baint den fhéirín bheag díospóireachta seo a sheoladh chugainn ó chomrádaí atá ag scríobh ar chósta thiar Chalifornia, é ag éisteacht le idirlíon, ag freagairt teachtaireachtaí ríomhphoist i nGaeilge ó achan chearn den domhan, leabhair Ghaeilge le cois na deisce aige.
Lá - 3 Deireadh Fómhair 2002

Sliocht as Caibidil 6: ÉIRE, AN GHAEILGE AGUS AN BÉARLA

Má amharcaimid arís anois sa chomhthéacs úr seo ar chás theangacha na hÉireann agus na conspóidí éagsúla a leanann iad, cuma eile a bhíonn orthu.

Is féidir an cheist seo a leanas ar dtús a athchur: an ceart go dtabharfadh rialtas na hÉireann tacaíocht don Ghaeilge? Is i gcomhthéacs an náisiúnachais a phléitear an cheist seo i gcónaí ar an dá thaobh. Iad seo a bheir tacaíocht do chaomhnú na Gaeilge, is ar bhun an náisiúnachais a chosnaíonn siad a gcuid tuairimí de ghnáth. Agus nuair a cháintear na daoine sin agus na heagraíochtaí sin a bhíonn gníomhach i leith na Gaeilge, náisiúnachas cúng agus rómánsúil is minice a chuirtear ina leith. Ach nítear talamh slán de ar an dá thaobh gurb í fealsúnacht an náisiúnachais (bíodh do bheannacht léi nó do mhallacht uirthi) is bonn don iarracht chaomhnaithe.

Ach má osclaítear amach an fráma tagartha beagán beag, is léir láithreach nach bhfuil baint ar bith ag an náisiúnachas leis an scéal. Is fiú tabhairt faoin iarracht chaomhnaithe cionn is gurb é ár riar-na í den mhór-iarracht dhomhanda chun oidhreacht éagsúlachta an chine dhaonna a shábháil. Fágadh againn le cosaint, de thairbhe taismí na staire, téad amháin de ghréasán na héagsúlachta sin ‹ gréasán ar leis an chine daonna ar fad agus nach linne amháin é, gréasán atá a oiread sin faoi ionsaí i láthair na huaire go bhfuil sé i mbaol a chaillte. Iarracht í seo fosta nach cúlú siar ionainn féin í, ach gur gníomh samhlaíochta í a chuireann i dteagmháil sinn leis na pobail sin uilig eile ar fud na cruinne ar thit sé ar a gcrann tabhairt faoin iarracht chéanna. Níl de dhifríocht idir sinn féin agus na pobail sin eile ach gur saibhre muid ná ceann ar bith acu.

Má bhreathnaítear ar an iarracht chaomhnaithe ar an dóigh seo, is iarracht frithnáisiúnach go bunúsach í. Má tá muid le tabhairt fúithi, ní mór a aithint ar dtús gurb é an náisiúnachas an namhaid is seirbhe agus is contúirtí ar bith dá raibh riamh ag teangacha neamh-fhorleathana¹. Ní mór a aithint ina dhiaidh sin nach sainiúla an Ghaeilge ná teanga ar bith eile. Teanga atá inti atá cosúil le teanga ar bith eile, teanga atá i dteid-eal an oiread céanna tacaíochta a fháil agus atá ag dul do Yupik, do Maori nó don Ghraonlannais, agus chan níos mó. Dá dtabharfaí fúithi i gceart, rachfaí i bpáirt-íocht thras-náisiúnta leis na grúpaí sin (iad bocht agus imeallach níos minice ná a mhalairt) atá ag iarraidh iad féin a eagrú le cur in éadan ansmacht uasaicme idirnáisiúnta an chaipitleachais. Séard a bheadh ann sraith amháin in iarracht idirnáisiúnta scoilteacha a oscailt, dá mba scoilteacha beaga féin a bheadh iontu, i mbeanna ollmhóra gruama idé-eolaíocht an chaipitleachais idirnáisiúnta san aois seo.

Luíonn sé le loighic, creidim, breathnú ar iarracht an chaomhnaithe sna téarmaí seo. Ní mar seo, ar ndóigh, a mhínítear go hiondúil í agus ní mar seo a chuir na ceannairí oifigiúla a bhí ar ghluaiseacht¹ na hathbheochana chun tosaigh riamh í. Is rómhinic téamaí an náisiúnachais, téamaí na féiniúlachta agus téamaí an oileánachais i mbéalaibh na gceannairí sin ‹ na téamaí sin a chuir ó dhoras cuid mhór de na daoine is na grúpaí ba mhó fuinneamh, ba mhó dóchas agus ba dhoimhne intleacht sa tír. Doicheall is minice is cuimhneach liom féin a bhíodh ag ceannairí na gluaiseachta oifigiúla roimh na gluaiseachtaí sin a raibh bunús fír-inneach daonlathach leo, agus iad ag riaradh ar riacht-anais dhaonna phobail leithéidí Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta, nó feachtas scoil Dhún Chaoin mar shampla. Eagraíochtaí éifeachtacha a bhí iontu seo ar éirigh leo spriocanna cinnte praiticiúla a bhaint amach, agus ar braitheadh gur eagraíochtaí bagarthacha, ionsaitheacha agus contúirteacha a bhí iontu.

I mo thaithí féin, ba mhinic bearna leathan intleachta idir ceannairí oifigiúla ghluaiseacht na Gaeilge agus an mhuintir sin a bhí gníomhach ó lá go lá ar leibhéal an phobail i gcur chun cinn agus i gcaomhnú na teanga. Ba sin mo thaithí-se cibé ar bith, agus taithí go leor eile nach mé.

Téama eile (seachas téama an náisiúnachais) atá préamhaithe go daingean i ndioscúrsa pholaitíocht na teanga ná téama an éadóchais. Ceaptar go forleathan gur feachtas ar dual dó teip feachtas na hathbheochana, go bhfuil ag teip cheana féin air, agus nach bhfuil ag seasamh idir sinn féin agus an fhírinne sin ach fimíneacht fhorleathan oifigiúil. Níl ann, mar sin, ach cur amú ama agus áiseanna Stáit a bheith i mbun na hiarrachta ar chor ar bith. Bhí an téama seo go mór chun tosaigh sa phlé a rinneadh tamall de bhlianta ó shin ar bhunú Theilifís na Gaeilge¹ nó TG4 mar atá anois air. Arís eile, is dearcadh é seo atá chomh coitianta céanna i measc phobal na Gaeilge agus atá i measc lucht a gcáinte. Ní hannamh boladh na sástachta le mothú san aer nuair a bhíonn Gaeilgeoirí ag cur síos ar chomh gasta agus tá an Ghaeilge á tréigean i gceantar Gaeltachta amháin nó i gceantar Gaeltachta eile, nó chomh híseal agus atá caighdeán na Gaeilge sna scoileanna.

Cuirimis, mar sin, ceist shimplí orainn féin an bhfuil ag teip ar fheachtas seo an chaomhnaithe nó an bhfuil ag éirí léi?

Nuair a phléitear ceist mar seo, is i dtéarmaí dóchas agus tuairimíocht bhunaitheoirí ghluaiseacht na hathbheochana a dhéantar í a fhreagairt. Agus má dhéantar cás na Gaeilge a mheas inniu de réir an dóchais a bhí acu sin, ní ábhar iontais boladh an éadóchais agus boladh na teipe a bheith san aer.

Ródhóchasach a bhí na ceannródaithe sin, rud nár thógtha orthu. Níor triaileadh riamh roimhe teanga a thabhairt ar ais a bhí chomh gar d¹imeall na huaighe agus a bhí an Ghaeilge céad bliain ó shin.

An stór taithí agus eolais a theastódh le réadúlacht an dóchais sin a thomhas, níorbh ann dó ag an am. Ach ar an drochuair, is ann dó anois, cionn is a bheith d¹oibleagáid ag an oiread sin pobal ar fud an domhain tabhairt faoin iarracht chéanna le leathchéad bliain anuas. Is féidir mar sin miosúr cruinn an iarracht chaomhnaithe a thógáil. Nuair a scrúdaítear cás na Gaeilge i gcomhthéacs an eolais sin, nochtar chun solais cúpla rud atá suimiúil go maith.

Cé gur deacair, is dóiche, é a chreidbheáil, tá an Ghaeilge i measc na dteangacha sin a áirítear i measc na dteangacha sábháilte¹ i bhfráma tagartha Hale agus Krauss (féach thuas). Seo na teangacha nach baol go fóill dóibh. Dhá shlat tomhais (mar a dúradh cheana) a úsáidtear don rangú seo:

(i) 100,000 nó níos mó a bheith mar phobal urlabhra aici; nó

(ii) tacaíocht oifigiúil stáit a bheith taobh thiar di.

Tá, ar ndóigh, tacaíocht oifigiúil stáit ag an Ghaeilge (más drogallach fimíneach an tacaíocht chéanna), gréasán raidió, bealach teilifíse, gréasán naíonraí agus scoileanna agus í le sonrú go láidir ar an idirlíon. Tá b¹fhéidir, idir 20,000 agus 30,000 cainteoir dúchais ann faoi láthair, agus go leor daoine óga ina measc sin. Tá fosta pobal 100,000 nó mar sin ann a bhaineann úsáid measartha rialta as an teanga cé nach cainteoirí dúchais iad. De réir an dá shlat tomhais, mar sin (agus ní theastaíonn ach ceann amháin), caithfear an Ghaeilge a rangú i measc na dteangacha sábháilte¹.

Ní léir dom sa deireadh cén dearcadh ba cheart a bheith againn ar na fíricí seo uilig. Tá sólás áirithe le baint astu. Ach ar leibhéal níos doimhne, léiríonn siad chomh tubaisteach agus tá an scéal nuair a amharcaimid thar chlaí na teorann againn féin. Más teanga sheasmhach í an Ghaeilge i gcomparáid le nócha faoin chéad de theangacha an domhain, cé aige a mbeadh dóchas go mbeidh ar ár gcumas mórán a thabhairt slán ón slad atá ag bagairt faoi láthair?

An bhfuil teipthe ar iarracht an chaomhnaithe, nó an bhfuil ag éirí léi? Is í gnáth-thuairim an dá thaobh go bhfuil ag teip, nó go bhfuil teipthe, uirthi. Ach nuair a scrúdaítear feachtais eile den chineál chéanna in áiteacha eile, is léir, creidim, go bhfuil feachtas chaomhnaithe na Gaeilge ar an fheachtas is fearr ar éirigh go fóill léi in áit ar bith ar domhan. Tuigimid anois, ar bhealach nárbh fhéidir a thuigbheáil céad bliain ó sin, chomh deacair agus atá sé teanga a bhí chomh gar don bhás agus a bhí an Ghaeilge ag deireadh an 19ú haois a thabhairt ar ais chun beochta.
© An tUdar

barr