Baineann bunús an leabhair le sleachta ó na ráitis a thug daoine éagsúla don choimisiún, idir mhúinteoirí scoile, shagairt, dhochtúirí agus ionadaithe pobail. Tá idir eolas agus tuairimíocht sna sleachta seo agus tugann siad an-léiriú ar staid na Gaeilge i gceantair éagsúla agus ar mheon na ndaoine. …Tá de bhua ag an leabhar seo nach bhfuil na sleachta seo rófhada ach go bhfuil éagsúlacht mhaith roghnaithe ag an údar, is go gcluineann muid guthanna ó na Gaeltachtaí agus ó na breac-Ghaeltachtaí uilig.
Lá - 13 Meitheamh 2002

Is léiriú é an saothar seo ar "pholasaí oifigiúil forbartha an Stáit i leith na Gaeltachta", dar le John. "Tá i bhfad níos mó i gceist le forbairt ná rátaí fáis amháin." Sa tréimhse a bhaineann le tuarascáil an Choimisiúin " bhí idéalú as cuimse déanta ar na ceantair Ghaeltachta. Faoi thús na ndaichidí bhí míréir iomlán polasaí idir forbairt gheilleagair agus chultúrtha. Bhí an dearcadh ann go fóill gurb í an Ghaeltacht fíorthobar na hÉireann ach ní raibh aon iarracht ann forbairt eacnamaíochta a dhéanamh san áit." Tá samplaí i réamhrá an leabhair den easpa réadúlachta seo i leith na Gaeltachta a léiríodh sa Chlaidheamh Solais, áit a ndéantaí cur síos maoithneach aislingeach ar cheantar "a raibh an tóin tite as ó thaobh geilleagair de, a raibh na daoine ag streachailt leis an saol agus ráta ard imirce ann," arsa John. Creideann sé nach mbeadh an Ghaeltacht sa tsáinn ina bhfuil sí inniu dá gcuirfí na moltaí i bhfeidhm sa tréimhse cinniúnach sin i stair eacnamaíoch na tíre. I measc na moltaí eile bhí, go gcuirfeadh an Roinn Oideachais téacsanna Gaeilge ar fáil agus go mbunófaí coláistí Gaeilge ullmhúcháin. Guth an phobail ata i gceist sa leabhar seo. "Is iad aighneachtaí na ndaoine ar labhraíodh leo i 1925 atá ann…."
Sorcha Ní Mhonacháin, Foinse, 28 Aibreán 2002

Réamhrá

Bliain chinniúnach in Éirinn do shiombail na náisiúnachta abea 1926 ar mhórán slite. Shocraigh Éamon de Valera páirtí nua polaitiúil, Fianna Fáil, a bhunú, a raibh a léamh féin ar theanga agus náisiún aige (Lee, 1989: 151). Chuaigh Raidió Éireanni mbun craolta den chéad uair, i nGaeilge agus i mBéarla.Bunaíodh Coimisiún Bhéaloideas Éireann agus thosnaigh ar dhúchas luachmhar a bhailiú i ngach cearn den tír, go leor de ó chainteoirí Gaeilge. Toghadh W.B. Yeats mar chathaoirleach ar choiste airgeadra chun nótaí agus boinn Éireannacha a roghnú. Agus d'fhoilsigh Coimisiún na Gaeltachta tuarascáil a thug léargas úrnua ar thuairimí i leith na Gaeltachta, agus a leag síos,den chéad uair ar pháipéar, teorainneacha oifigiúla na gceantar ina labhraítí Gaeilge. Is ar obair an Choimisiúin sin atá an leabhar seo bunaithe.

Ní mór ar dtús roinnt saincheisteanna téarmaíochta a shoiléiriú. Is fada iad na focail "Gaeltacht" agus a inbhéarta stairiúil, "Galltacht", in úsáid in Éirinn agus in Albain, cé go bhfuil athruithe imithe ar chiall na bhfocal le himeacht aimsire. Aimsíodh ceann de na chéad samplaí d'úsáid an fhocail "Galltacht" i gcomhthéacs Éireannach sa 14ú Aois, nuair ba léir gur ag tagairt do dhaoine in ionad d'áit ar leith a bhí sé: mionlach Béarlóirí i dtír a raibh an Ghaeilge i gceannas inti (Ó Torna, 2000: 54). Is in Albain thart ar an mbliain 1700 a fhaightear an chéad tagairt do "Ghaeltacht" le ciall thíreolaíochta, ag tagairt do cheantar ina labhraítí Gaeilge. 22 Is cosúil gur iompórtáladh an chiall seo ó Albain go hÉirinn (Ó Gadhra, 1989: 2), ach ní go cionn dhá chéad bliain eile. Ní fhaightear na chéad tagairtí Éireannacha do Ghaeltacht mar cheantar tíreolaíoch go dtí deireadh an 19ú hAois, tráth dá raibh cineálacha nua náisiúnachais agus athbheochana cultúrtha ag teacht chun cinn. Tá tuiscint ar an nGaeltacht mar 'chonstráid' (Ó Torna, 2000: 51) ríthábhachtach i gcomhthéacs na dtuairimí agus na bpolasaithe a tháinig chun cinn níos déanaí i leith na gceantar seo.

Tá tráchtearraíocht na hoidhreachta, nó 'commodification of culture' mar a thugann Ruth McManus air (1997: 91), ina chnámh spairne d'iliomad mionlach cultúrtha: bealach chun
sainiúlacht an mhionlaigh sin a chur ar taispeáint don saol mór, ach síol a bhféadfadh léirscrios an chultúir sin péacadh as chomh maith. Is téama é seo a ndéantar tagairt dó go minic sa litríocht a bhaineann le mionlaigh chultúrtha: léiríonn an scríbhneoir Meiriceánach, Barbara Kingsolver, faoi mar a dhéantar margaíocht thuatach ar chultúr na mbundúchasach ina bailiúchán scéalta, Homeland (Kingsolver, 1996: 1-22). Rianaíonn alt Mc Manus na dúshláin a bhaineann leis an gceist i gcás na hÉireann: an chontrárthacht idir oidhreacht atá bunaithe ar chaomhnú agus cosaint ar thaobh amháin agus, ar thaobh eile, tionscal a d'fhéadfadh gach a bhfuil le cosaint a scrios, trí bhreis cuairteoirí a mhealladh ann. D'fhéadfaí a áiteamh gur mó an choimhlint sin sa lá atá inniu ann ná mar a bhí níos mó ná céad bliain ó shin nuair a bhí buaicphointe bainte amach ag an athbheochan chultúrtha agus teanga. Baineann sí le hábhar go mór, áfach, ag deireadh an 19ú hAois chomh maith, tráth dár thosnaigh ceannairí na hathbheochana ag gríosadh a lucht tacaíochta - ar de bhunadh cathrach a bhformhór - chun saoire a chaitheamh sa Ghaeltacht. Deineadh idéalú ar na ceantair Ghaeltachta mar thobar na teanga agus an Éireannachais, a raibh todhchaí na tíre ag brath orthu, agus éascaíodh an turasóireacht chultúrtha seo dá bharr. Léiriú gléineach é an sliocht seo a leanas ó 1900 as an nuachtán, An Claidheamh Soluis Soluis, ar rómánsúlachas na tréimhse: , Ní raibh ariamh, agus ní bheidh go bráth, cuige ná crioch a thóig laochra budh thréine, gaisgidheacha budh chalma, fir budh neartmhara, mná budh slachtmhara, daoine budh ghrádhmhala, 'ná ar gcúige dúthchais féin. Bhí'n fhéile agus an fhlaitheamhlacht i gcomhnuidhe ag rith lé muintir Connachta; bhíodh biadh ag an ocrach le fághail uatha, dídean ag an dteithmheach, déirc ag an mbochtán, aoidheacht ag an deóraidhe ('Smaointe ar Chonnachtaibh', An Claidheamh Soluis, iml. ii, lch 419, luaite in Ó Torna, 2000: 61), tá go leor fianaise ann, áfach, nárbh ionann an t-idéalú seo ar mhuintir na tuaithe i gConamara agus an drochstaid fhírinneach eacnamaíochta ag an am. Ní mór cuimhneamh gurbh ionann cuid mhaith den Ghaeltacht in iarthar, iarthuaisceart agus iardheisceart na tíre agus na limistéir ar bhaist rialtas Shasana 'ceantair chúnga' orthu in 1891, ceantair róphlódaithe a raibh a ngeilleagar teipthe orthu. Bunaíodh Bord na gCeantar Cúng chun iarracht a dhéanamh obair a chur ar fáil sna háiteanna nárbh acmhainn don talmhaíocht an daonra ard a chothú.

Mar sin, níorbh ionann in aon chor íomhá ghealgháireach de mhuintir Chonnachta ag dáileadh bia ar na bochtáin agus an fhírinne eacnamaíochta. Ba léir, áfach, go raibh tionchar ag na
tuairiscí sin ar feadh i bhfad. Faoi mar a scríobhann tráchtaire amháin:
The conversion of the Gaeltacht regions of Ireland into
repositories of a primitive culture, and the attendant
cementing of the nation's identity to discourses of
premodernism and ethnic purity, has had important
consequences for state policy in the Gaeltacht, and for
the response of Gaeltacht people to their assignment as
traditional' (Johnson, 1997: 174)

Tar éis bhunú an stáit, tháinig sé chun solais nach raibh éinne lánchinnte cén áit go díreach a raibh an Ghaeltacht lonnaithe, in ainneoin go rabhthas á hadhmholadh le breis agus tríocha
bliain roimhe sin. Níorbh aon ábhar iontais é, mar sin, gur ghníomhaigh an stát nua go tapaidh chun teorainneacha na Gaeltachta a chur ar léarscáil. I 1925, bhunaigh an rialtas Coimisiún Gaeltachta, a raibh na haidhmeanna seo a leanas aige:
- to inquire and report to the Executive Council [rialtas] as to the percentage of Irish Speakers in a district which would
warrant its being regarded as (a) an Irish speaking district or
(b) a partly Irish speaking district, and the present extent and location of such districts
- to inquire and make recommendations as to the use of Irish in the administration of such districts, the educational facilities therein, and any steps that should be taken to improve the economic condition of the inhabitants (Rialtas na hÉireann, 1926: 1) 33

Leag an Coimisiún síos dhá 'chineál' Gaeltachta: 'Fíor- Ghaeltacht', ceantar ina raibh an Ghaeilge ag níos mó ná 80 faoin gcéad den phobal agus 'Breac-Ghaeltacht', ceantar ina raibh an teanga ag idir 25 faoin gcéad agus 79 faoin gcéad. Obair mhór dhúshlánach a dhein Coimisiún na Gaeltachta ar feadh níos mó ná bliain. Gairmeadh 26 cruinniú ar fud na tíre agus glaodh ar 100 fínné (Walsh, 2001: 4). Cuireadh agallaimh ar fheirmeoirí, múinteoirí, sagairt agus oifigigh áitiúla. Chuathas i mbun suirbhéanna cuimsitheacha maidir le cumas Gaeilge an phobail. Deineadh anailís eacnamaíochta ar an nGaeltacht féin.

Léiríonn an tuarascáil chuimsitheach, thoirtiúil a d'fhoilsigh an Coimisiún i 1926 go raibh sciar mór d'iarthar, de dheisceart agus de thuaisceart na tíre á chlúdach fós ag brat na Gaeilge ag an am. Is cinnte go raibh an brat seo tanaí go maith i gcuid mhaith de na ceantair a bhí i gceist agus nárbh fada eile a bheadh an Ghaeilge mar theanga phobail in oirthear Shligigh, deisceart Chill Chainnigh, iardheisceart Chorcaí agus cuid mhaith de Mhaigh Eo. Léiriú iad na léarscáileanna, mar sin féin, den phóitéinseal a bhí ann pobal láidir Gaeilge a thógáil i mblianta luaithe an neamhspleáchais. Cé go ndúirt an Coimisiún go raibh titim mhór ar líon na gcainteoirí dúchais - 31% idir Daonáireamh 1911 agus suirbhé speisialta 1925/6 (Rialtas na hÉireann, 1926: 10) - léirigh an fhianaise go raibh pobail Ghaeilge fós ar marthain in 12 de na 26 chontae (feic léarscáil ar chúl). Tá luach eile ag baint leis an tuarascáil sa mhéid is go léirítear inti go soiléir na meonta a bhí ag muintir na Gaeltachta féin, cuid acu a bhí ag teacht salach go hiomlán ar thuairimíocht oifigiúil na hathbheochana.

Ar na gnéithe is suntasaí maidir leis an bhfianaise a bailíodh ó fhinnéithe, mar a léireofar sna sleachta, tá an fíor-dhrochstádas a bhí ag an nGaeilge féin i measc lucht a labhartha. Cuireann cuntas i ndiaidh cuntais in iúl nach raibh tuismitheoirí sásta an teanga a sheachadadh dá bpáistí de bharr gan feidhm ar bith a bheith léi, dar leo:
I think they feel ashamed of it. I heard girls from the fíor- Ghaeltacht trying to pretend that they knew very little Irish, but the English was so bad that anyone would know that they spoke some other language … The old people have the Irish and they don't want their children to learn it … I am afraid it is the traditional system that has come down since the time the Irish language was persecuted. It is a sort of unconscious memory with them … Up to the present every position in the land was open to a person who knew nothing but Irish. 44

[C]é a thógfadh ar aithreacha agus ar mháithreacha Béurla a labhairt le'n a bpáistí anois, má bféidir agus a gcúl a thabh airt do'n nGaedhilg. Chonnaic a bhfúrmhór aca cad a bhain dóibh féin de dheasca na Gaedhilge. Gach post i mbun aon deallradh bhíodh ag imtheacht ba leis an mBéurlóir blasta a thuiteadh sé, agus is beag nach amhlaidh tá an scéul indiú féin againn. Táthar ag toghadh Béurlóirí, fé láthair, os cionn Gaedhilgeóirí tá comhoireamhnach le h-aghaidh postanna Puiblidhe agus lánchead an Riaghaltais leis an obair sin. Ní h-aon iognadh daoine bheith ag gearán agus ag clamhsán mar gheall ar mhúineadh na Gaedhilge mar, an fhaid 's tá obair den tsórt san ar siúbhal níl ann acht magadh. Go dtí go bhfeicidh nó go gcuirfear'n a luighe ar aithreacha agus ar mháithreacha go raghaidh an Ghaedhilg chun sochair dá gclainn, glacfaidh siad go fuar, faillighteach í.
© An tUdar

barr